Truyền thống gia đình làm tranh dân gian Đông Hồ: Gia đình nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam

08/11/2019 08:00 Số lượt xem: 266
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam sinh năm Quý Dậu- 1933( chứng minh thư nhân dân của ông và nhiều tài liệu hồ sơ khác đều ghi ông sinh năm 1930) tại làng Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống lâu đời làm tranh Dân gian.

    Ngay từ khi còn nhỏ đến lúc trưởng thành, ông đã tham gia sản xuất tranh dân gian cùng với gia đình, ông gắn bó với nghề tranh nhiều năm và sống chính bằng nghề tranh nhiều năm nhất trong số các nghệ nhân đương thời.
    Năm 1967 ông được UBND xã và hợp tác xã Song Hồ cũng như bà con trong làng tín nhiệm giao trọng trách đội trưởng đội tranh dân gian, vừa trực tiếp chỉ đạo, vừa trực tiếp sản xuất tranh dân gian. Hai mươi năm liên tục ông và bà con xã viên đã sản xuất để xuất khẩu và bán ra thị trường trong nước hàng triệu tờ tranh.
    Năm 1989 cùng với sự đổi mới và xuất hiện của cơ chế thị trường, đội tranh dân gian giải thể, nhiều người dân trong làng đã chuyển sang làm nghề khác. Riêng ông vẫn say sưa vừa sưu tầm, nghiên cứu, vừa sản xuất, truyền dạy và tích cực tuyên truyền giới thiệu nét đẹp của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Có thể nói  ông là người “ sinh vì nghệ, tử vì nghệ” cả cuộc đời ông gắn bó với nghề tranh, khi còn sống. Ngoài việc sưu tầm, sản xuất tranh dân gian, ông còn sáng tác một số tác phẩm như: Tấm áo mẹ vá năm sưa; Tố nữ quan họ; Đến hẹn lại lên…Mặc dù tuổi cao nhưng ông đã tích cực tham gia một số hoạt động văn hóa quốc gia quốc tế lớn như: Tham gia trình diễn và trưng bày nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại Liên hoan Văn hóa Nghệ thuật Dân gian năm 2004 được tổ chức tại Công viên Trung tâm Thành phố tại thành phố Hồ Chí Minh tháng 4 năm 2004; Tham gia hội chợ triển lãm Du lịch làng nghề truyền thống tại thành phố Đà Nẵng năm 2009…
     Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam rất vinh dự nhiều lần được gặp gỡ và tặng tranh các đồng chí lãnh đạo đảng và nhà nước: Gặp và tặng tranh đại tướng Võ Nguyên Giáp, Phó chủ tịch nhà nước Trương Thị Mỹ Hoa, Chủ tịch quốc hội Lê Quang Đạo…
    Ông là hội viên Hội văn nghệ dân gian Việt Nam, hội viên Hiệp hội UNESCO; Ông là ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Bắc Ninh nhiều nhiệm kì. Ông được tặng thưởng Huân Chương kháng chiến hạng nhì, được tặng 4 bằng khen: bằng khen của Giám đốc trung tâm Hỗ trợ phát triển tài năng, Bằng khen của Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch, Bằng khen của chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Bằng khen của chủ tich  UBND tỉnh Đắk Lắk; được các cơ quan ban ngành của Trung ương trong và ngoài tỉnh tặng nhiều Giấy khen, Giấy chứng nhận.
    Ông được chương trình Mỹ thuật Đông Dương – Liên minh hợp tác xã Việt Nam – Hội Mỹ thuật Việt Nam tặng giải” bàn tay vàng”. Năm 2000 ông được Bộ Văn hóa – Thông tin tặng thưởng huy chương vì sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa. Năm 2007, được Trung Ương Hội làng nghề Việt Nam phong tặng danh hiệu “ nghệ nhân làng nghề Việt Nam”, năm 2012 được chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh phong tặng danh hiệu “ nghệ nhân tỉnh Bắc Ninh”; Ông còn  được Trung Ương Hội phát triển nguồn nhân lực – Nhân tài Việt Nam trao tặng” bằng tôn vinh Nhân  tài đất Việt’.
    Đặc biệt, nhân kỉ niệm 71 năm Cách mạng Tháng tám, Quốc khánh 2-9 nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam đã được chủ tịch nước phong tặng  danh hiệu “nghệ nhân ưu tú” và trở thành nghệ nhân ưu tú đầu tiên của làng tranh dân gian Đông Hồ đồng thời cũng là nghệ nhân ưu tú đầu tiên của 62 làng nghề tỉnh Bắc Ninh.
    Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam chết năm 2016, ngay từ lúc còn sống, ông đặc biệt quan tâm đến việc truyền dạy nghề cho các thế hệ mai sau. Các con cháu của ông đều nắm chắc quy trình sản xuất tranh dân gian Đông Hồ. Đặc biệt ông đã dìu dắt, đào tạo truyền nghề cho người con dâu trưởng Nguyễn Thị Oanh và người con trai thứ Nguyễn Hữu Quả trở thành những người gắn bó với nghề làm tranh dân gian Đông Hồ và cả hai hiện là chủ cơ sở sưu tầm và sản xuất tranh tại làng Đông Hồ. Ông hướng dẫn việc đục ván cho người con trai thứ Nguyễn Hữu Quả và định hướng cho 2 cháu nội là Nguyễn Hữu Tảo và Nguyễn Hữu Đạo dành nhiều thời gian cho việc học khắc ván. Ông thường nhắc nhở con cháu khi đục ván thì dùng ve tay trái, dùng đục tay phải và phải khéo biết chọn lưỡi ve cong hay thẳng phù hợp với nét vẽ trong tranh mẫu; khâu khắc ván phải chú ý việc chọn gỗ để khắc, khắc ván nét thì phải chọn gỗ thị, khắc ván mầu nên chọn gỗ mỡ. Ông hướng dẫn tất cả các con, các cháu trong gia đình đều phải biết in tranh. Ông truyền dạy khi in phải in mầu đỏ trước rồi đến  xanh, vàng, trắng vả cuối cùng là in ván nét màu đen. Ông rất quan tâm đến việc sưu tầm để bảo tồn nghề truyền thống làm tranh dân gian Đông Hồ. Ông thường xuyên tìm mua những bộ ván của những người trong làng đã không còn làm tranh nữa, đồng thời phục chế những bộ ván cũ đã hư hỏng cũng như việc đục một số ván mới đối với những tranh  mới sưu tầm hoặc mới sáng tác. Đến nay các con, các cháu ông vẫn đang tiếp tục thực hiện việc này, do đó cho đến nay gia đình chúng tôi đã có khoảng 500 - 600 ván in tranh các loại trong đó có một số ván có niên đại cuối thế kỉ XIX –  đầu thế kỉ XX.                                                                                                                                                                                                                         
   Từ năm 2010 nhận thấy tuổi cao sức yếu nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam đã giao lại cho người con dâu trưởng Nguyễn Thị Oanh toàn quyền điều hành cơ sở sản xuất tranh dân gian của ông. Chị vừa điều hành chỉ đạo và tổ chức duy trì các hoạt động sưu tầm và sản xuất tranh dân gian, vừa sáng tác một số tranh theo đề tài mới như: tranh chùa Dâu, tranh chùa Bút Tháp, tranh phật A di đà...Chị còn tích cực tham gia một số hoạt động lớn của quốc gia và quốc tế như: Tham Gia trưng bày sản phẩm tiêu biểu và trình diễn nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại Bảo tàng dân tộc học phục vụ các đại biểu dự hội nghị APEC năm 2006, đã tham dự Festival Quảng Nam lần thứ V năm 2013 (có nhiều nước trên thế giới tham gia); Tham dự triển lãm Quốc tế Các sản phẩm từ giấy của các nước ASEAN năm 2013, trưng bày các sản phẩm tiêu biểu và trình diễn nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tham dự chương trình hoạt động nhân sự kiện Đại hội đồng Liên minh Nghị viện Thế giới IPU- 132 tại làng văn hóa các dân tộc Việt Nam, tham gia trưng bày các sản phẩm tiêu biểu và trình diễn làm tranh dân gian Đông Hồ trong chương trình giao lưu văn hóa với Nữ Đại sư và phu nhân Đại sứ tại Tiên Du – Bắc Ninh năm 2015…Chị đã có tranh tham dự thi và nhiều lần lọt vào vòng chung khảo và đã đạt một số giải thưởng lớn như:” sản phẩm được nhiều người yêu thích nhất” tại triển lãm làng nghề năm Du lịch quốc gia Đồng Bằng Sông Hồng- Hải Phòng năm 2013; giải vàng Fesival Bắc Ninh năm 2014; đoạt giải A báo Nông thôn ngày nay năm 2015, đoạt giải nhì( cuộc thi không có giải nhất) cuộc thi thiết kế sản phẩm du lịch năm 2019. Chị đã được Bộ trưởng Bộ VHTT& DL tặng kỉ niệm chương, được phong tặng ‘nghệ nhân làng nghề Việt Nam”, “ nghệ nhân tỉnh Bắc Ninh”. Được tặng nhiều bằng khen:“ Bằng khen của Bộ trưởng Bộ VHTT&DL”, “Bằng khen của chủ tịch UBMT Tổ Quốc Việt Nam tỉnh Bắc Ninh”, “Bằng khen của chủ tịch UBNN tỉnh Quảng Nam”, “ Bằng khen của chủ tịch tỉnh Bắc Ninh”. Được tặng nhiều giấy khen và giấy chứng nhận khác.
    Sự nỗ lực cố gắng của nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh và các con, các cháu của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam là sự tiếp nối của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, là thành quả, là công sức truyền dạy nghề cho thê hệ mai sau của nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam. Là truyền thống của  một gia đình có nghề làm tranh dân gian Đông Hồ lâu đời, ít nhất đã có bảy đời làm tranh dân gian Đông Hồ tính đến đời các con của nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh và các con của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả. Rất mong các cấp, các ngành, các cơ quan hữu quan tiếp tục giúp đỡ để các con, các cháu của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam tiếp nối cha ông bảo tồn và phát huy nghề làm tranh dân gian Đông Hồ.

 

Nguyễn Hoàng Lan - Làng Tranh Dân gian Đông Hồ