NGHỆ THUẬT CA TRÙ BẮC NINH THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

04/10/2021 17:26 Số lượt xem: 117

Bắc Ninh – Kinh Bắc được biết đến là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hiến. Trong tiến trình lịch sử của dân tộc ta, các thế hệ cộng đồng người dân Bắc Ninh đã sáng tạo ra những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần vô cùng to lớn quý giá, và tất cả đã để lại ở kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú và giá trị.

Cùng với Dân ca Quan họ Bắc Ninh, ngày 30/9/2009, Ca trù đã được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Do sự thay đổi của đời sống xã hội, sự phát triển của các loại hình văn hóa giải trí hiện đại và vì “kén” người nghe nên những năm gần đây, Ca Trù ở Bắc Ninh hay ở nhiều địa phương khác không còn thu hút sự quan tâm của đông đảo khán thính giả. Hoạt động của các câu lạc bộ, nhóm Ca Trù cũng không thường xuyên như trước. Song bởi tình yêu với di sản, một số đào nương, kép đàn Ca Trù của tỉnh vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động trình diễn, thực hành di sản tại một số sự kiện văn hóa ở trong và ngoài tỉnh.
   Được coi như  “Tài sản vô giá”, Ca trù đang được nuôi dưỡng trong cộng đồng tại Bắc Ninh là một niềm vinh dự và tự hào cho quê hương Kinh Bắc. Nhưng vinh dự cũng gắn liền với trách nhiệm lớn lao. Giờ đây việc gìn giữ và phát huy di sản không còn là việc riêng của cơ quan chuyên môn, nhà nghiên cứu, lý luận & phê bình, người thực hành di sản mà là nhiệm vụ của tất cả tập thể, cá nhân trong cộng đồng. Trong đó, những người nắm giữ và thực hành di sản đóng vai trò then chốt. Họ là những làng thực hành, các nghệ nhân, các nhà chuyên môn.       Họ trực tiếp mang di sản đi các nơi để lan tỏa, trực tiếp tạo nguồn sản sinh ra thế hệ tiếp nối.
Mặc dù thời gian qua tỉnh Bắc Ninh đã có nhiều cố gắng trong việc bảo vệ di sản Ca Trù, song di sản này đang phải đối mặt với những thách thức lớn của đời sống đương đại. Giới trẻ của Bắc Ninh hiện hầu hết không biết tới loại hình nghệ thuật này, khán giả theo dõi chỉ là tầng lớp trung niên yêu mến các loại hình dân gian truyền thống. Các ca nương, kép đàn cũng đã có lớp trẻ kế cận, tuy nhiên số lượng không nhiều. Các nghệ nhân tỉnh nhà hiện đã có tuổi, việc truyền dậy gặp khó khăn. Các Câu lạc bộ, nhóm muốn mời các giáo viên về truyền dậy nhưng mức kinh phí chi trả khá cao, khiến các CLB, Nhóm Ca trù vẫn còn loay hoay tìm hướng khắc phục. Việc thực hành cũng gặp không ít khó khăn như về địa điểm giao lưu, biểu diễn phục vụ khán giả; đối tượng khán giả hiện nay chỉ thưởng thức mang tính tò mò vì lạ mắt, nên cần có nhiều buổi biểu diễn nhằm tuyên truyền, quảng bá tới mọi tầng lớp nhân dân về loại hình di sản đặc sắc này.
   Tỉnh Bắc Ninh có 3 địa phương còn lưu giữ và thành lập được câu lạc bộ hát Ca trù là thôn Thanh Khương (huyện Thuận Thành), thôn Tiểu Than (huyện Gia Bình), thôn Thượng Thôn (huyện Yên Phong). Gần đây một số Câu lạc bộ, nhóm Ca trù tự phát cũng đã có những hoạt động truyền dậy, giao lưu, biểu diễn và tham gia các liên hoan hội thi nghệ thuật quần chúng các cấp.
   Hiện nay, ngay tại chính những cái nôi của nghệ thuật Ca trù, hoạt động bảo tồn cũng gặp rất nhiều khó khăn. Thiếu các nhạc cụ phục vụ truyền dậy, tập luyện như đàn đáy, trống chầu, phách, chiêng...Câu lạc bộ ca trù thôn Thượng Thôn (huyện Yên Phong), CLB Tiểu Than (Gia Bình) chỉ có một cây đàn đáy cũ, một chiếc trống chầu và vài bộ phách do các thành viên tự đóng góp mua từ cách đây hàng chục năm.
   Toàn tỉnh chỉ còn 2 nghệ nhân duy trì được khả năng truyền dạy là Ca nương Nguyễn Thị Thiệp (sinh năm 1928) Câu lạc bộ Thanh Khương – Thuận thành, một trong những Ca nương tiêu biểu trong nghệ thuật Ca trù của tỉnh Bắc Ninh và ca nương Đào Thị Xuyến (sinh năm 1945) CLB Ca trù Thượng Thôn – Yên Phong. Cũng do gián đoạn trong một thời gian dài, nhiều tư liệu về ca trù đã mất, các nghi lễ liên quan cũng dần bị mai một. Ca trù Bắc Ninh có tổng số 46 thể cách thì giờ các câu lạc bộ chỉ hát được các thể cách đơn giản còn những thể cách như: Hát thi, hát cửa đình, hát thờ… thì gần như đã thất truyền. Việc đào tạo đào, kép cũng không được thực hiện theo trình tự nghiêm ngặt như xưa nên để sản sinh được một đào, kép giỏi là rất khó. Ca trù là loại hình nghệ thuật đã đạt tới trình độ cao. Để trở thành một người hát ca trù thành thục đòi hỏi phải có một thời gian dài luyện tập. Ngoài ra còn có hệ thống các nghi lễ liên quan như: Tục cởi xiêm áo, lễ nhận thầy, tục giỗ tổ nghề… nhưng người học không được tìm hiểu những nghi lễ này.
   Nhận thấy công tác bảo vệ và phát huy giá trị Di sản hát Ca trù trên đia bàn tỉnh Bắc Ninh là một vấn đề hết sức quan trọng, trên cơ sở các văn bản chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; UBND tỉnh Bắc Ninh; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch…Trung tâm Văn hóa tỉnh Bắc Ninh đã triển khai thực hiện một số những hoạt động theo sự chỉ đạo của Sở VH,TT&DL tỉnh theo chức năng và nhiệm vụ của đơn vị như: Mở các lớp truyền dậy đàn và hát Ca trù trên địa bàn tỉnh; tham mưu xây dựng Kế hoạch dự kiến tổ chức Liên hoan hát hát Ca trù  tỉnh Bắc Ninh năm 2020, 2021; xây dựng một số chương trình tham gia các kỳ Liên hoan hát Ca trù toàn quốc; các tiết mục biểu diễn phục vụ nhân dân trong các dịp lễ hội; hướng dẫn các Câu lạc bộ, các nhóm… duy trì hoạt động, thường xuyên luyện tập, giao lưu giữa các nhóm hát Ca trù; xây dựng tiết mục hát Ca trù tham gia các liên hoan, hội thi, hội diễn văn nghệ các cấp. 
   Với sự nỗ lực của các cấp các ngành và cộng đồng, công tác bảo tồn loại hình di sản hát Ca trù trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh trong những năm gần đây đạt được những kết quả như sau: 
   Về hoạt động mở lớp
   Việc tổ chức lớp truyền dậy đàn và hát Ca trù trên địa bàn tỉnh là một trong những hoạt động, giải pháp thiết thực, hiệu quả góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị loại hình nghệ thuật đàn hát Ca trù. Năm 2019,  Trung tâm Văn hóa tỉnh tổ chức mở 01 lớp truyền dạy đàn và hát Ca trù tại Trung tâm Văn hóa huyện Thuận Thành  (thời gian 02 tháng). Lớp có 32 học viên tham gia, gồm 5 trống chầu, 11 kép đàn và 16 ca nương đến từ 3 Câu lạc bộ trên địa bàn tỉnh (Thanh Khương – Thuận Thành, Tiểu Than – Gia Bình, Thượng Thôn – Yên Phong). Năm 2020, Trung tâm tổ chức mở 01 lớp truyền dạy đàn và hát Ca trù tại Trung tâm Văn hóa tỉnh (thời gian 03 tháng). Lớp có 31 học viên tham gia, gồm 02 trống chầu, 6 kép đàn, 23 ca nương đến từ CLB Thanh Khương – Thuận Thành, Thượng Thôn – Yên Phong, Câu lạc bộ Dân ca Ba miền tỉnh Bắc Ninh và các nhóm Ca trù của Thành phố Bắc Ninh. Thông qua lớp truyền dạy, học viên được các nghệ nhân dân gian,các  giảng viên đến từ Viện Âm nhạc Việt Nam truyền dạy cách chơi đàn Đáy, cách sự dụng bộ phách gõ lấy nhịp và hát Ca trù, thực hành trên đàn đáy, trống, phách tại lớp. Qua các chương trình biểu diễn báo cáo của học viên ở 02 khóa học, các ca nương, kép đàn, trống chầu đã phần nào tái hiện nét độc đáo của nghệ thuật Ca trù qua các tiết mục đặc sắc như “ Gửi thư”, “ Xẩm huê tình”, “ Đào hồng đào tuyết, “hát múa Bỏ bộ”… 
   Hoạt động Câu lạc bộ, nhóm hát Ca trù
   Những năm gần đây, hoạt động của một số Câu lạc bộ, nhóm Ca trù trong tỉnh có phần khởi sắc. Trong 02 năm (2019, 2020), Trung tâm Văn hóa tỉnh đã mở 2 lớp truyền dậy đàn và hát Ca trù do đó đã phát triển thêm các nhóm như: Nhóm Ca trù Kinh Bắc (thành phố Bắc Ninh), Nhóm Ca trù Ngọc Khám Gia đông, Thuận Thành... Tổng số các ca nương, kép đàn và trống Chầu sinh hoạt trong các CLB, nhóm Ca trù trên địa bàn tỉnh hiện có 92 hội viên, trong đó CLB Thanh Khương - Thuận Thành có 15 hội viện; CLB Thượng Thôn - huyện Yên Phong có 35 hội viên; CLB Tiểu Than - Gia Bình có 27; Nhóm Ca trù Kinh Bắc – thành phố Bắc Ninh có 16 người (4 kép đàn, 01 trống Chầu, 11 ca nương), Nhóm Ca Trù Ngọc Khám có 5 người (01 kép đàn, 01 trống chầu, 03 ca nương).
   Tại các CLB, nhóm Ca trù... các hội viên vẫn duy trì sinh hoạt, tập luyện; biểu diễn giao lưu, phục vụ các nhiệm vụ chính trị của địa phương. Nghệ thuật hát Ca trù dần dần được nhân dân địa phương nhiệt tình hưởng ứng và tham gia.
    Hoạt động liên hoan, hội thi, hội diễn
   Năm 2018, Đoàn Nghệ thuật quần chúng tỉnh Bắc Ninh tham gia Liên hoan hát ca Trù toàn quốc tại tỉnh Hà Tĩnh.  Đoàn Bắc Ninh được Ban Tổ chức đánh giá là đơn vị có tiềm năng, cần được đầu tư. Các tiết mục tham gia đạt giải cao như: Tiết mục hát Ca trù “ Tỳ Bà hành”  đạt huy chương Vàng (ca nương Kim Tuyến); tiết mục “ Thuyền nan” đạt huy chương Bạc (ca nương Mai Anh); 01 huy chương Bạc toàn đoàn. Tại Liên hoan đàn và hát dân ca tỉnh Bắc Ninh lần thứ IV-2019 và Liên hoan các Câu lạc bộ Văn nghệ tiếu biểu lần thứ I – 2020, đã xuất hiện các tiết mục hát Ca trù đặc sắc và đạt giải cao trong  hai kỳ liên hoan như  tiết mục “ Hát múa Bỏ bộ”, tiết mục hát nói “Tự hào đất Thuận Thành ngàn năm” của Đoàn NTQC huyện Thuận Thành; tiết mục “Hát giai, hát ru” (ca nương Thu Ba) của Đoàn NTQC huyệnTừ Sơn; tiết mục “Quê ta có đất giáo phường” (ca nương Nguyễn Thị Vinh) Đoàn NTQC huyện Gia Bình…
   Bên cạnh những kết quả đạt được bước đầu, công tác bảo tồn di sản Ca trù vẫn  còn có những hạn chế. Câu lạc bộ, nhóm Ca trù được thành lập, thu hút khá nhiều hội viên nhưng hiệu quả hoạt động chưa cao, thành viên chủ yếu là người cao tuổi; chưa thu hút được lớp trẻ tham gia.Thiếu trang thiết bị thực hành biểu diễn, kinh phí mua sắm đạo cụ, trang phục nhất là nhạc cụ, rất đắt vượt quá khả năng của các hội viên do đó đa phần các câu lạc bộ được duy trì là từ lòng nhiệt huyết của các thành viên câu lạc bộ, do đó chưa tạo được sức bật. Chưa có địa điểm cho các nghệ nhân, nghệ sĩ, các Câu lạc bộ, nhóm Ca trù của tỉnh và tỉnh bạn được thường xuyên giao lưu, biểu diễn, phục vụ miễn phí cho khán giả. Các tiết mục chưa có sự đổi mới phù hợp với điều kiện mới và đối tượng khán giả mới do đó không thu hút được người xem nhất là khán giả trẻ. 
   Nguyên nhân là do quá trình toàn cầu hóa, sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông, sự giao lưu văn hóa bên ngoài nên nhiều yếu tố văn hóa mới nảy sinh dẫn tới quan niệm về nghệ thuật thay đổi, nên vấn đề bảo tồn di sản là hết sức khó khăn.Công tác tham mưu trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản chưa được quan tâm một cách tích cực. Nhận thức về vai trò, giá trị to lớn của loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống của các tầng lớp nhân dân,  đặc biệt là giới trẻ chưa sâu sắc, nên công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản còn nhiều hạn chế. Chưa có chiến lược bảo tồn, phát huy giá trị di sản xứng đáng với giá trị to lớn của loại hình hát Ca trù. Chưa có chính sách phù hợp để huy động mọi nguồn lực xã hội tham gia. Chưa có chiến lược xã hội hóa công tác bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống độc đáo này.
   Một số giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và khắc phục những mặt hạn chế trong sự phát triển của nghệ thuật Ca trù
   - Đẩy mạnh tuyên truyền vận động các tầng lớp nhân dân tham gia gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Tổ chức giới thiệu loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống hát Ca trù trên các phương tiện thông tin đại chúng của Trung ương và địa phương. Tập trung tuyên truyền đối với chủ thể văn hóa là các nghệ nhân, nhân dân nơi nắm giữ di sản văn hoá. Thường xuyên tổ chức các hội thi, hội diễn, nâng cao nhận thức của cộng đồng về di sản văn hóa.
   - Sưu tầm, lưu trữ các tác phẩm của loại hình nghệ thuật hát Ca trù. Công tác sưu tầm, nghiên cứu và thực hiện trước tiên là xác định được giá trị của loại hình nghệ thuật hát Ca trù. Huy động các nhà khoa học địa phương và trung ương, cán bộ nghiên cứu, lãnh đạo quản lý, cán bộ chuyên môn ngành ở trung ương và địa phương tham gia sưu tầm nghiên cứu. 
   - Tôn vinh nghệ nhân, nghệ sĩ biểu diễn loại hình nghệ thuật truyền thống hát Ca trù vì Nghệ nhân dân gian có vai trò quyết định trong việc bảo vệ di sản văn hóa, đây là đội ngũ những người nắm giữ di sản những kỹ năng, kinh nghiệm. Đội ngũ này rất cần sự quan tâm có chính sách tôn vinh kịp thời, cùng với đó là đào tạo được đội ngũ thế hệ trẻ kế cận chủ nhân tương lai của di sản...
   - Đầu tư kinh phí mua trang thiết bị, đạo cụ, trang phục… để phục vụ công tác truyền dậy, tập luyện, hoạt động thực hành biểu diễn… 
   - Phối hợp với các Công ty du lịch mở chương trình tourl tuyến trên địa bàn  tỉnh Bắc Ninh gắn với phát triển du lịch văn hóa tâm linh; Thăm các làng dân ca Quan họ Bắc Ninh kết hợp với thăm quan một số làng có loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống tiêu biểu trong đó có Ca trù góp phần thu hút khách du lịch trong nước và quốc tế. Đây là sự kết hợp phát triển bền vững đối với di sản văn hóa.
   - Tổ chức nghiên cứu khoa học về loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống hát Ca trù. Triển khai thực hiện các đề tài khoa học về loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống này. Tranh thủ sự hỗ trợ của các cơ quan chuyên môn, các nhà khoa học để thực hiện công tác đào tạo nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao phục vụ công tác quản lý di sản văn hóa phi vật thể.
   Tổ chức các liên hoan, hội thi loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống hát Ca trù. Định kỳ 2 năm một lần đối với cấp tỉnh, dựa trên sự lựa chọn các tiết mục xuất sắc của các huyện/ thị xã/ thành phố từ đó tạo nên phong trào văn hóa văn nghệ sâu rộng trong quân chúng nhân dân, qua đó phát triển  môn nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống này.
   Đề xuất các giải pháp ưu tiên đầu tư
   - Tổng kiểm kê xác định giá trị của loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống hát Ca trù trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh; tiến hành nghiên cứu, sưu tầm các tài liệu, hiện vật liên quan tới môn nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống này, tổ chức hội thảo khoa học làm sáng tỏ về nghệ thuật trình diễn của tỉnh Bắc Ninh.
   - Xây dựng Hồ sơ đề nghị công nhận một số làng nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống hát Ca trù là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia; tôn vinh nghệ nhân nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống hát Ca trù.
   - Mở lớp truyền dạy đàn và hát Ca trù cho thế hệ trẻ chủ nhân tương lai của di sản; đầu tư trang thiết bị cho các Câu lạc bộ, nhóm Ca trù… góp phần thúc đẩy quá trình bảo tồn di sản; tổ chức liên hoan có quy mô toàn tỉnh với sự tham gia của các Câu lạc bộ, nhóm Ca trù trên địa bàn toàn tỉnh dựa vào sự lựa chọn các tiết mục xuất sắc từ các huyện/ thị xã/ thành phố.
   Việc tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị loại hình di sản hát Ca trù là vô cùng cần thiết và mang tính chiến lược, thuờng xuyên với sự tham gia nhiệt tình của các cấp các ngành và toàn thể nhân dân địa phương để góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc như Nghị quyết Ban Chấp hành Trung ương 5 (khoá VIII) đã đề ra. 

 

Các học viên đến từ các huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh tham gia lớp truyền dậy đàn và hát Ca trù năm 2020
Các học viên đến từ các huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh
tham gia lớp truyền dậy đàn và hát Ca trù năm 2020
Ngọc Lương