Trong dòng chảy mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đối với ngành văn hóa, chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ vào quản lý mà còn mở ra những phương thức mới để bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị di sản đến với cộng đồng. Nhận thức rõ điều đó, những năm qua, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 đã chủ động triển khai nhiều giải pháp ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động chuyên môn, từng bước xây dựng nền tảng di sản số, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong thời đại số.
Thực hiện Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 02/12/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2025, cùng các văn bản chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 đã xây dựng nhiều kế hoạch cụ thể, tập trung triển khai chuyển đổi số trên cả ba lĩnh vực trọng tâm gồm: nghiên cứu, bảo tồn di sản; tu bổ, tôn tạo di tích; sưu tầm, trưng bày, kiểm kê và bảo quản hiện vật.
Một trong những kết quả nổi bật nhất là việc ứng dụng công nghệ số hóa 3D đối với hệ thống di vật, cổ vật tại các di tích quốc gia đặc biệt trên địa bàn tỉnh. Từ năm 2021 đến nay, đơn vị đã triển khai nhiều chương trình số hóa 3D tại các di tích tiêu biểu như chùa Bổ Đà, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Kem và chùa Y Sơn. Tổng cộng 207 di vật, cổ vật có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc đã được số hóa 3D, gồm 67 hiện vật tại chùa Bổ Đà, 74 hiện vật tại chùa Vĩnh Nghiêm, 33 hiện vật tại chùa Kem và 33 hiện vật tại chùa Y Sơn. Khác với phương pháp lưu trữ truyền thống, công nghệ quét 3D cho phép tái hiện hiện vật dưới dạng mô hình số với độ chính xác cao, phản ánh đầy đủ hình dáng, kích thước, hoa văn, chất liệu và hiện trạng bảo quản. Những dữ liệu này không chỉ giúp lưu giữ lâu dài thông tin về hiện vật mà còn hỗ trợ hiệu quả cho công tác nghiên cứu khoa học, giám định, bảo tồn và phục dựng khi cần thiết. Đặc biệt, trong trường hợp hiện vật bị xuống cấp hoặc chịu tác động bởi thiên tai, hỏa hoạn, dữ liệu số sẽ trở thành nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác bảo tồn lâu dài.
Năm 2026, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 tiếp tục triển khai và hoàn thành nhiệm vụ số hóa 3D di vật, cổ vật trong di tích quốc gia đặc biệt Soi Đền, đình Vân Xuyên, xã Hoàng Vân. Đây là nhiệm vụ thuộc lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được giao trong năm, góp phần bổ sung thêm nguồn dữ liệu số về di sản văn hóa của tỉnh, đồng thời khẳng định quyết tâm của đơn vị trong việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào bảo tồn di sản.
Không chỉ dừng lại ở việc số hóa hiện vật, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 còn chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu số đối với hệ thống di tích trên địa bàn. Giai đoạn 2022-2024, đơn vị đã triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu đối với các di tích tiêu biểu như đình Cao Thượng, đình Thổ Hà và đình Phù Lão. Trong quá trình thực hiện, các cán bộ chuyên môn đã tiến hành số hóa không gian di tích bằng công nghệ ảnh 360 độ, mô hình 3D, số hóa các cấu kiện kiến trúc, hiện vật tiêu biểu và xây dựng các chương trình tham quan tương tác trực tuyến. Từ những dữ liệu này, người xem có thể trải nghiệm không gian di tích một cách trực quan thông qua môi trường số, quan sát từng chi tiết kiến trúc, hiện vật và cảnh quan mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Đây là bước đi quan trọng trong việc xây dựng hệ sinh thái di sản số, đồng thời mở ra khả năng phát triển các sản phẩm du lịch thông minh, du lịch trải nghiệm và giáo dục di sản trong tương lai.
Cùng với công tác số hóa di tích, việc hiện đại hóa công tác quản lý hiện vật cũng được Bảo tàng Bắc Ninh số 1 đặc biệt quan tâm. Ngay từ năm 2004, đơn vị đã được trang bị phần mềm quản lý hiện vật. Qua nhiều lần nâng cấp, đến năm 2022, hệ thống phần mềm quản lý hiện vật trực tuyến đã được đưa vào sử dụng, tạo bước chuyển quan trọng trong công tác quản lý kho cơ sở và dữ liệu hiện vật. Thông qua nền tảng số, toàn bộ thông tin hiện vật được quản lý tập trung, từ nguồn gốc, niên đại, chất liệu, kích thước, tình trạng bảo quản đến hình ảnh và hồ sơ khoa học. Việc tra cứu, thống kê, kiểm kê hiện vật được thực hiện nhanh chóng, chính xác hơn, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và giảm thiểu rủi ro trong quá trình lưu giữ hiện vật.
Đặc biệt, từ năm 2022 đến năm 2024, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 đã triển khai ba chương trình số hóa tài liệu, hiện vật trong kho bảo tàng. Kết quả, 1.333 hiện vật đã được số hóa, trong đó năm 2022 thực hiện số hóa 664 hiện vật, năm 2023 số hóa 415 hiện vật và năm 2024 tiếp tục số hóa 254 hiện vật. Những dữ liệu số này góp phần hình thành nguồn tài nguyên thông tin quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và quảng bá văn hóa. Không chỉ tạo thuận lợi cho công tác chuyên môn, chuyển đổi số còn giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản đối với công chúng. Nếu như trước đây việc tham quan, tìm hiểu di sản chủ yếu diễn ra trực tiếp tại bảo tàng hoặc di tích thì ngày nay, nhờ các nền tảng công nghệ số, người dân có thể tiếp cận kho tàng di sản văn hóa mọi lúc, mọi nơi. Những mô hình 3D, hình ảnh 360 độ, cơ sở dữ liệu điện tử hay các chương trình tham quan ảo đang góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đối với các nhà nghiên cứu, hệ thống dữ liệu số giúp việc khai thác thông tin trở nên thuận tiện hơn. Đối với ngành du lịch, đây là nguồn tài nguyên quý để xây dựng các sản phẩm quảng bá, trải nghiệm mới. Đối với cộng đồng, đó là cơ hội để tiếp cận và hiểu sâu hơn về những giá trị lịch sử, văn hóa của quê hương Bắc Ninh.
Có thể thấy, chuyển đổi số đang từng bước làm thay đổi cách thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy Bảo tàng Bắc Ninh số 1 không chỉ đang thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ được giao mà còn góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời đại số.
Trong thời gian tới, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, mở rộng số hóa hiện vật, di tích và các loại hình di sản văn hóa; nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin, xây dựng kho dữ liệu số tập trung; tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu với hệ thống cơ sở dữ liệu ngành văn hóa và các nền tảng số quốc gia. Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng các công nghệ mới như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI), mã QR tương tác trong hoạt động trưng bày, giáo dục và quảng bá di sản.
Hành trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa còn nhiều việc phải làm, nhưng những kết quả bước đầu đạt được đã cho thấy hướng đi đúng đắn và hiệu quả. Với tinh thần chủ động đổi mới, sáng tạo, Bảo tàng Bắc Ninh số 1 đang từng bước “đánh thức” các giá trị di sản bằng công nghệ, góp phần gìn giữ ký ức lịch sử, lan tỏa bản sắc văn hóa quê hương và đưa di sản Bắc Ninh đến gần hơn với cộng đồng trong nước và quốc tế./.
