Bắc Ninh không chỉ nổi tiếng với làn điệu dân ca quan họ mà còn là vùng đất của những di tích văn hóa lịch sử. Trong đó phải kể đến chùa Phật Tích - Ngôi chùa cổ linh thiêng nằm giữa núi cao thanh tịnh, gắn liền nhiều di tích lịch sử, huyền thoại thú vị.
Tam Quan - Gác chuông chùa Phật Tích
Chùa Phật Tích có tên chữ là Vạn Phúc tự, nằm ở lưng chừng núi Phật Tích, thuộc xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh. Theo thư tịch cổ và truyền thuyết dân gian thì Chùa Phật Tích là nơi Phật giáo đã đặt bước chân đầu tiên, rồi xuôi theo dòng sông Dâu về vùng Dâu-Luy Lâu lập lên trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta.
Vào thời Lý, chùa Phật Tích được xây dựng thành đại danh lam thắng cảnh. Thời Trần, chùa Phật Tích vẫn tiếp tục là đại danh lam thắng cảnh, các vua Trần thường đến đây ngắm cảnh, lễ Phật, dự hội, đề thơ. Vua Trần Nghệ Tông còn cho xây dựng một thư viện lớn với nhiều sách quý tại đây.
Đến thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn, chùa được trùng tu tôn tạo với quy mô lớn, toà ngang dãy dọc lên tới hàng trăm gian, nên chùa còn có tên gọi là chùa trăm gian.
Trải thăng trầm lịch sử, đến nay chùa Phật Tích còn bảo lưu được nhiều tài liệu, cổ vật có giá trị từ thời Lý như: tượng Phật Adiđa, hàng linh thú bằng đá, hệ thống 04 cấp nền được kè đá tảng, vườn tháp...
Khi đến với Chùa Phật Tích du khách không chỉ chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc độc đáo mà còn được khám phá nhiều công trình tâm linh đặc sắc.
Tượng hàng linh thú bằng đá chùa Phật Tích
Phía trước toà Tam bảo là hàng linh thú bằng đá, đây là một trong số các cổ vật thời Lý còn được bảo lưu đến ngày nay. 10 linh thú bằng đá, được tạo tác từng cặp, với kích thước như thật và trong các tư thế rất sống động. Bao gồm các loài: Sư tử, Voi, tê giác, ngựa, trâu. Chúng là những con vật có trong Phật thoại, vừa quy y Phật pháp, vừa bảo vệ thế giới của Phật pháp. Tượng 5 cặp linh thú này được tạo tác bằng đá nguyên khối trong tư thế quỳ trên bệ hoa sen tạc liền bằng những khối đá lớn. Những loài vật bình thường này khi được tạc tượng đặt vào các ngôi chùa đã được linh thiêng hóa trở thành “Linh thú” , bởi những đức tính và phẩm chất của chúng đã được định nghĩa trong kinh Phật, trong lịch sử Phật giáo.
Tượng Phật A Di Đà chùa Phật Tích có niên đại từ thời Lý, được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2012
Điểm độc đáo của chùa là bức tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh trong tòa Tam bảo của chùa. Trải qua gần 1000 năm tuổi pho tượng vẫn cho thấy vẻ đẹp trên nhiều phương diện: triết lý Phật học, đường nét, hoa văn, chất liệu. Đây là một trong những tác phẩm điêu khắc đặc sắc tuyệt mỹ nhất thời Lý còn bảo lưu đến ngày nay. Ngày 01 tháng 10 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1426/QĐ-TTg công nhận Tượng Phật Adiđà chùa Phật Tích là bảo vật quốc gia.
Chân cây tháp cổ được phát lộ vào năm 2008.
Nhà sư trụ trì của chùa cho tạc một pho đại Phật tượng A Di Dà, cao tới 30 m, nặng hơn 3000 tấn, đặt trên đỉnh núi Phật Tích, lấy nguyên mẫu pho tượng Adida cổ bên trong toà Tam bảo.
Pho tượng phật A Di Đà trên đỉnh núi chùa Phật Tích.
Tại nhà Tổ của chùa còn bảo lưu được pho tượng táng gần 400 năm tuổi của Thiền sư Chuyết Chuyết - một trong những vị sư Tổ đã từng trụ trì tại chùa. Đây là một trong 4 pho tượng táng được tìm thấy tại Việt Nam.
Tượng táng của Thiền sư Chuyết Chuyết tại nhà Tổ.
Vườn Tháp của chùa Phật Tích nằm ngay phía sau sân chùa, nổi bật với hơn 34 ngôi tháp, trong đó có 9 tháp bằng đá xanh và 25 tháp xây bằng gạch, nơi lưu giữ xá lị của các nhà sư trụ trì và nhục thân Thiền sư Chuyết Chuyết. Đặc biệt, Tháp Phổ Quang cao đến 510m là một công trình ấn tượng, mang đậm dấu ấn kiến trúc thời nhà Lý. Tháp có 14 tầng nhỏ dần lên trên, đỉnh tháp treo Đại Hồng Chung, tạo nên sự uy nghiêm và linh thiêng cho toàn khu vực. Tháp Phổ Quang không chỉ là nơi lưu giữ giá trị lịch sử mà còn là điểm nhấn độc đáo trong hành trình khám phá chùa Phật Tích.
Tháp Phổ Quang chùa Phật Tích xây dựng năm 2014.
Khu Vườn tháp tại chùa Phật Tích.
Đặc biệt giữa khu vườn tháp có 1 ao nhỏ hình chữ nhật, gọi là Ao Rồng. Ao có chiều dài 7m, chiều rộng 5m, sâu 2,5m, vách thẳng đứng được kè đá tảng. Dưới đáy ao có một phiến đá lớn hình bán nguyệt được chạm nổi hình rồng rất lớn, mặt cạnh của phiến đá chạm hình sóng nước thủy ba, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lý.
Khách tham quan Ao Rồng và khu Vườn tháp chùa Phật Tích.
Lễ hội chùa Phật Tích thường được diễn ra trong ba ngày, từ mùng 3 đến mùng 5 Tết âm lịch hàng năm. Ngày chính của hội là mùng 4. Từ ngày mùng 3 đã có rất đông du khách kéo về chùa để lễ Phật, cầu may mắn, bình an. Hàng vạn du khách đã nô nức có mặt tại đây dự lễ hội.
Lễ hội Khán hoa mẫu đơn mùng 4 tháng Giêng âm lịch hàng năm thu hút hàng vạn du khách.
Với những giá trị tiêu biểu về nhiều mặt, chùa Phật Tích đã được Bộ Văn hóa - Thông tin cấp bằng xếp hạng là di tích lịch sử cấp Quốc gia vào năm 1962, được Thủ tướng Chính phủ cấp bằng xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2014 và được UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận là điểm du lịch vào năm 2018.
